Main menu

Systemy wychowawcze w rodzinie i w placówce opiekuńczo – wychowawczej. Andrzej Pawela

Andrzej Pawela

SYSTEMY WYCHOWAWCZE W RODZINIE I W PLACÓWCE OPIEKUŃCZO-WYCHOWAWCZEJ

Proces wychowania dziecka od wielu już lat stanowi dziedzinę zgłębianą przez teoretyków wychowania, socjologów, pedagogów na co dzień pracujących z dziećmi i młodzieżą, a także samych rodziców. Większość z tych osób podkreśla fundamentalne znaczenie rodziny dla przebiegu rozwoju i wychowania młodego człowieka. Obecnie dominuje systemowe zapatrywanie się na rodzinę, którą postrzega się jako pewien układ, całość, spośród którego możemy wyodrębnić role obierane i pełnione przez poszczególnych jej członków, a także normy funkcjonowania, granice, style komunikowania się, dominujący styl wychowawczy, które podtrzymują spójność rodziny. Każda rodzina powinna dążyć do optymalnego zaspokajania podstawowych potrzeb fizycznych i psychicznych dziecka, takich jak: potrzeby konieczne do fizycznego przeżycia, potrzeba bezpieczeństwa, miłości, przynależności, szacunku, samorozwoju, dostarczania właściwego modelu w zakresie pełnienia ról, porozumiewania się między sobą członków. Kiedy rodzina nie spełnia prawidłowo swoich funkcji, gdy dochodzi w niej do „pomieszania ról”, gdy niejasne są normy, zatarte granice, brakuje konstruktywnej komunikacji, niemożliwe jest optymalne zaspakajanie potrzeb dziecka, ani też pozostałych członków rodziny. Bez ich zapewnienia powstaje deficyt, który znajduje swoje odzwierciedlenie w zaburzonym myśleniu i funkcjonowaniu każdego członka tej rodziny. Zbliżonym do tej podstawowej komórki społecznej, jaką stanowi rodzina, jest społeczność każdej placówki opiekuńczo- wychowawczej, zwłaszcza tej, w której opieka i wychowanie ma charakter ustawiczny, odbywa się 24 godziny na dobę. Do placówek tego typu trafiają zazwyczaj dzieci i młodzież, którzy nie potrafili odnaleźć się w rodzinie, w stosunku do których system wychowawczy w rodzinie nie wywiązał się prawidłowo ze swoich funkcji. Te młode osoby, w placówkach do których trafiają, mają odnaleźć swoje miejsce, nauczyć się pełnienia ról – dziecka, ojca, matki, kolegi, doznać zaspokojenia wszelkich potrzeb związanych z zadaniami poszczególnych etapów wieku rozwojowego, jak i potrzeb psychospołecznych charakterystycznych dla całej populacji ludzkiej. W placówkach – podobnie jak w rodzinie – wychowankowie i kadra tworzą swoisty system, analogiczny do systemu rodzinnego, współtworzą sieć wzajemnych relacji, gdzie również możemy wyszczególnić normy, role, granice, postawy „rodzicielskie”, dominujący styl wychowania. Często zmiana w zachowaniu jednego z pracowników czy wychowanków może pociągać za sobą znaczące przemiany w całym „systemie”, zwłaszcza , gdy nie cechuje go stabilność, prawidłowość, współpraca, szacunek dla praw i uczuć innych, brakuje umiejętności konstruktywnego rozwiązywania konfliktów, właściwej komunikacji. Wówczas placówka powiela „chory” system, który w stosunku do wychowanka już wcześniej zawiódł, umacnia nieprawidłowe wzorce, uniemożliwia korekcję zachowań , rozwój i zmianę. Ten nieprawidłowo funkcjonujący system „placówkowy” dodatkowo rani wszystkich jego członków – zarówno podopiecznych, jak i opiekunów. Typologię systemów rodzinnych dokonaną przez Dawida Fielda (1996) możemy także odnieść do placówek wychowawczych, wyodrębniając w ich swoiste kanony postaw, zachowań, prawidłowości:

I. PORÓWNANIE PRAWIDŁOWEGO SYSTEMU WYCHOWAWCZEGO W RODZINIE I W PLACÓWCE OPIEKUNCZO-WYCHOWAWCZEJ RODZINA PRAWIDŁOWA PLACÓWKAOPIEKUŃCZO-WYCHOWAWCZA (WYSOKI STANDARD OPIEKI I WYCHOWANIA)
DEFINICJA – członkowie rodziny są powiązani, ale zachowują odrębność, maja prawo i możliwość zaspokajania swoich potrzeb- rodzice współpracują ze sobą, to oni mają władzę- na rodzicach można polegać- szanuje się prawa i uczucia innych- członkowie rodziny są zachęcani do rozwoju i odkrywania swoich uzdolnień
DEFINICJA – społeczność placówki (wychowawcy i wychowankowie) są ze sobą zintegrowani, każdy ma jednak prawo do autonomii- kadra współpracuje ze sobą, ma władzę- na wychowawcach można polegać, dotrzymują słowa- dąży się do poszanowania praw i uczuć innych, konsekwentnie reaguje się na próby ich łamania- zarówno wychowawcom, jak i wychowankom stwarza się możliwość samorozwoju
ZWIĄZEK MAŁŻEŃSKI – rodzice okazują sobie szacunek i zrozumienie- małżonkowie dobrze radzą sobie w sytuacjach kryzysowych- silny związek małżeński tworzy harmonijną całość, a dobre porozumiewanie się, właściwe zaspokajanie potrzeb, troska o siebie dają solidną podstawę wychowywania dzieci RELACJE MIĘDZY PRACOWNIKAMI – kadra wspiera się, relacje oparte są na szacunku, zrozumieniu- wychowawcy konstruktywnie radzą sobie w sytuacjach trudnych- dobry przepływ informacji między pracownikami, konstruktywne porozumiewanie się, właściwe relacje interpersonalne, tworzą solidne podstawy do właściwej opieki i wychowania
STYL RODZICIELSKI – rodzice ustalają zasady i oczekiwania- autorytet rodziców jest utrzymywany i wspierany przez obydwoje małżonków- rodzice zapewniają poczucie bezpieczeństwa, zaspokajają potrzeby miłości, akceptacji, kontaktu, więzi- rodzice znają silne i słabe strony dziecka, pomagają mu w rozwoju- dziecko, które przekracza wyznaczone normy i zasady, jest szybko dyscyplinowane, – dzieci czują się słuchane i szanowane- dzieci są wdrażane do samodzielności i odpowiedzialności
STYL WYCHOWANIA – zasady i oczekiwania wobec wychowanka są jasno sprecyzowane w regulaminie placówki, werbalizowane i egzekwowane przez wychowawców- autorytet wychowawców jest utrzymywany i wspierany przez każdego z nich- kadra dba o zapewnienie podopiecznym poczucia bezpieczeństwa, stwarza warunki do zaspokojenia potrzeb psychicznych: przynależności do grupy, akceptacji, szacunku, bycia ważnym- wychowawca zna mocne i słabe strony swojego wychowanka, pomaga mu w rozwoju- wychowanek przekraczający granice, łamiący normy jest dyscyplinowany zgodnie z regulaminem placówki- wychowanek ma poczucie bycia osobą ważną dla wychowawcy, szanowaną przez dorosłych – wychowankowie są zachęcani do podejmowania zadań współmiernych do ich możliwości, zainteresowań, wdrażających do samodzielności, odpowiedzialności DZIECI – mają poczucie bezpieczeństwa, rodzice zapewniają im spójne i stabilne środowisko WYCHOWANKO-WIE – czują się w placówce bezpiecznie, placówka tworzy spójne i stabilne środowisko sprzyjające korekcji niepożądanych zachowań i rozwojowi
DYNAMIKA ZYCIA RODZINNEGO – rodzice narzucają właściwy model komunikowania się- problemy są ujawniane i rozwiązywane- prośby dzieci są dokładnie analizowane DYNAMIKA ZYCIA W PLACÓWCE – wychowawcy modelują sposób porozumiewania się- wychowankowie mają prawo mówić o swoich odczuciach, pomysłach, oczekiwaniach, są one brane pod uwagę przez kadrę – problemy, konflikty są ujawniane, omawiane i rozwiązywane
II. PORÓWNANIE CHAOTYCZNEGO SYSTEMU WYCHOWAWCZEGO W RODZINIE I W PLACÓWCE OPIEKUNCZO-WYCHOWAWCZEJ
RODZINA CHAOTYCZNA PLACÓWKAOPIEKUŃCZO-WYCHOWAWCZA(NISKI STANDARD OPIEKI I WYCHOWANIA)
DEFINICJA – rodzina jest pozbawiona więzi – rodzina jest źle zorganizowana – występują w niej ciągłe konflikty, dręczenie innych swoimi problemami- dzieci są ignorowane i wykorzystywane- nie istnieją bliższe związki między rodzicami i dziećmi DEFINICJA – społeczność placówki (wychowawcy i wychowankowie) nie są ze sobą zintegrowani, – kadra nie współpracuje dobrze ze sobą , jest skonfliktowana – wychowankowie są ignorowani, manipulowani przez wychowawców, wplątywani w załatwianie ich indywidualnych interesów, rozgrywek interpersonalnych – nie istnieją bliższe związki między wychowawcami, a także wychowankami i wychowawcami- wychowankowie wykorzystują konflikty między wychowawcami do załatwiania własnych „spraw”
ZWIĄZEK MAŁŻEŃSKI – małżeństwo nie jest autentycznym związkiem, mało miłości lub jej brak- małżonkowie mogą grozić sobie wzajemnie rozwodem
RELACJE MIĘDZY PRACOWNIKAMI – wychowawcy nie tworzą współpracującego zespołu, nie darzą się sympatią, nie wymieniają się informacjami, nie słuchają się wzajemnie, komunikacja przebiega ostrożnie lub jest całkowicie zablokowana
STYL RODZICIELSKI – w postępowaniu rodziców brak jest konsekwencji- rodzice kierują się nastrojami- dzieci pracują jak niewolnicy, są wykorzystywane- rodzice są nieodpowiedzialni- rodzice znieważają dzieci i wytykają im błędy- rodzice grożą dzieciom i używają wobec nich siły- środki dyscyplinarne są surowe, niesprawiedliwe STYL WYCHOWANIA – wychowawcy w swoim postępowaniu są niekonsekwentni- kierują się emocjami, z którymi nie potrafią radzić sobie w sposób konstruktywny- wychowankowie są wykorzystywani przez wychowawców do zaspokajania ich potrzeb ( bycia ważnym itp.), umacniania własnej pozycji- postępowanie wychowawców cechuje nieodpowiedzialność, brak analizy procesu wychowania, skutków podejmowanych działań- wychowawcy wysyłają wychowankom komunikaty mające na celu ich ukaranie, poniżające- środki dyscyplinarne są nieadekwatne do przewinienia, używane chaotycznie, nieprzemyślanie- kara ma na celu poniżenie wychowanka, demonstracje siły wychowawcy a nie ukazanie konsekwencji jego zachowania
DZIECI – mają poczucie bezpieczeństwa, rodzice zapewniają im spójne i stabilne środowisko
WYCHOWANKOWIE – czują się w placówce bezpiecznie, placówka tworzy spójne i stabilne środowisko
DYNAMIKA ZYCIA RODZINNEGO – członkowie rodziny żyją obok sienie, a nie wspólnie, razem
DYNAMIKA ZYCIA W PLACÓWCE – w placówce panuje niepokój, napięcie – unika się otwierania konfliktów, ważniejszy jest konformizm niż szczerość – nie wyraża się prawdziwych uczuć, nie werbalizuje oczekiwań- wiele spraw dzieje się potajemnie, nikt nie wie, co myślą inni- wrogość i rywalizacja poszczególnych osób Powyżej dokonano charakterystyki jedynie dwóch systemów rodzinnych: prawidłowego i chaotycznego, i na ich podstawie dokonano symulacji cech analogicznych systemów mogących funkcjonować w placówkach opiekuńczo-wychowawczych. Dawid Field (1996) w swojej typologii wyróżnił jeszcze trzy rodziny – uwikłaną, nadopiekuńczą i rodzinę władzy, które podobnie jak dwie pierwsze znalazłyby swoje odzwierciedlenie w funkcjonowaniu niektórych placówek opiekuńczo-wychowawczych. Jak wynika z analizy systemów – zarówno w rodzinie, jak i w placówce opiekuńczo-wychowawczej panują zbliżone warunki, które mogą sprzyjać wszechstronnemu rozwojowi jego członków, jak i warunki blokujące rozwój, przyczyniające się do umacniania starych, bądź też powstawania nowych urazów w psychice – zarówno u podopiecznego, jak i osób dorosłych ( rodziców, wychowawców). Niezmiernie ważna jest systematyczna, bieżąca analiza pracy placówek wychowawczych, osiąganych wyników, trudności, niepowodzeń, wszystkich procesów mających w nich miejsce. Pomoc stanowią tutaj wprowadzane na szeroką skalę i udoskonalane standardy jakości funkcjonowania tychże placówek. Wprowadzając je, konstruując narzędzia miernicze nie można zapominać o obszarach charakterystycznych dla funkcjonowania rodziny (patrz: tabele) bowiem jej funkcje placówki te w dużym stopniu przejmują tworząc analogiczne systemy funkcjonowania.
Bibliografia: Field D., Osobowości rodzinne. Warszawa 1996
Bradshaw J., Zrozumieć rodzinę. Rewolucyjna droga odnalezienia samego siebie. Warszawa 1994
Ziemska M., Postawy rodzicielskie. Warszawa 1973